Авамланде

Пагален ӱжына!

enrumhr
Йырсе вÿд


Одо мланде кундемыште
Шокшо велыште
Эрвел корныш
Изи памаш йоген лектеш

Олян-олян вийым поген,
Кече лекме велым кая йоген.
Корнышто шольышт-влак ушнат,
Таза вийым ÿстарат

Кайыме корнышто йывыртен шургат,
Могай лÿмым налаш шонат.
Ме «Ерык су» улына лÿман
Кугыракышт колта ойлен

Ме мÿндыркö, сÿяс мландыш каена
Марлаш савырен, «ÿндыр вÿд» маналына
Мÿндыр огыл сÿяс мландыше
Одо мландым ончен кодына мете

Пурла серыште шога котла
Кугу укшышт-влак дене саламла
Шартне шоген кодеш,
Мотор кечым ужатен шортеш

Шола сер тÿрлым кочын,
Вес вÿд толын шуын.
Тыде могай вÿд лÿман
Мыйын лÿмем – Пучман

Лÿмет тыге манылтеш молан,
Шкете ом керт умылтарен,
Айда койшо ялыш каена йоген,
Кудыжо Вожай ял лÿман.

Миен шумаште ял тÿрыш
Пурла сер öрдытыш
Изи вÿд пура йоген
Яндар у вийым ешарен

Кугыракышт ойлен колта:
«Пучман, тый мылам пуншыч вийым
Кугырак, виян улат, умылышым
Ынде изи гынат, тугак вийым пуэн ужата»,

«Кушеч мый лектам йоген, –
Пучман ойла умылтарен
Поп, калык-влак толыт улмаш
Мыйын вÿдым волгалтараш.»

Изи вÿдшö умландарен налеш
Йоген, эртен каем изи кожерыш,
Кушто марий калык юмылан кумалеш
Юмо мыланна пуа вийым, тазалыкым

Теве, ялыш пурымаште,
Пурла серыште, тораште
Салтак семын ик радамыште,
Пушеҥге-влак шогат кундемыште

Вÿд ласкан йодын пелешта:
«Кöргö верыштыда уке нимоста,
Молан тыште верланеда?
Мом оролен шогеда?»

Пушеҥге-влак пуат ойлен,
Мемнан коклаште кугу школ шоген,
Пашам ыштен шоҥгемын,
Вес верыш кусаралтын.

Мемнам тунемше-влак шынденыт,
Кушмына годым араленыт,
Шкешт сай тунемыныт,
Кугу-влакым колыштыныт,

Тиде ял деч посна коштыныт тунемаш
Ныл ял гыч улмаш:
Одо Вожай, Почиҥга, Тыловай, Архангельское.
Пеш ямле пагыт лийын манын калык ойла.

Теве ялыш толын пурышт,
Кÿшнö кугу кÿвар ÿмбалне,
Кугу машина-влак эртен кудалыт,
Пуракым коден шеҥгелне

Кÿвар йымач эртен каят
Шола могырым изи вÿд толеш йоген
«Тыйже тыгае кö улат»,–
Йырсе вÿд кая шонен.

Изи вÿд шке колта ойлен:
«Мый изи эҥер корем гыч толам йоген,
Кушто тыде ял ожно верланен,
Вара тендан вÿд воктек куснен».

Тыде ялыште шонат каналташ,
Йырсе вÿд тÿҥалеш умыландареш,
Ялын ожныссо калыкше Одо Вожай ял верыште илен
Одо калык толмеке. Пучман воктек куснен,

Пучман кöнен, ойло куснымыштым
Ахман лÿман илем лиймытымат
Пурла серыссе кундемым
Шоҥго одо-влак Ахман манын лÿмдат

Теве тугак шола тÿрыш
Изи вÿд толын, пурыш.
Мый Ешей корем гыч йогем
Тендан нелен каеш, шонем.

Ожно тушто Ешей кугызан мÿкш отарте шоген,
Садлан калык тыгай лÿмым пуэн.
Шке кундемжым мондаш огыл манын,
Ешей лÿмым коремже налын

Корем тÿҥалмаште чодыра шога рÿжген
Вожай роша лÿман маналтеш
Мардеж гына ойлен кештеш
Пырля ончымо суртын мÿкш отарже верланен.

Вожай ялым кодат саламлен,
Пурла öрдыжыш изи вÿд толеш тыршен,
Мый Атсалам коремын улам
Тендан дек шонышым, шуам

Ожно корем воктене идым верланен,
Атсалам кугыза тудым кучен.
Кундемым мондаш огыл манын,
Тудын лÿм дене корем маналтын

Умбакыже кумда олык ужарга
Пурла серыште арама шога
Пелкырак изи кожер верланен
Вÿдым лыжган саламла ончен

Кожерыште ожно ялыссе кугызан
Мÿкш отарже верланен
Илен-толын лÿмжö мондолтын,
Тамгалан жасмин саска гына кодын

Тораштырак шоҥго куэ шога
Манаш гын, кок курыман, пешак шоҥго
Вуйжо тÿтан ден тугыштын, гынат,
Рвезе укш-влак кушкынак шогат

Ожно куэ воктен ял кугыза
Юмылан кумалеш улмаш,
Садлан куэ шога, таза,
Умбакыжат калыклан рыскалым налаш

Шола серыште, пелкырак,
Пич кожер шога тугак.
Ончылныже рвезе пÿнчер кушкеш
Рвезе чурийже дене воштылеш.

Кожерыште ожно Колит кугызан мÿкш отар верланен
Рвезе, пÿнчерым налын, шке шынден
Верже ынже мондалт манын,
Тыгай лÿм ден лÿмдылалтын

Мÿкш отарыссе кож-влак ваш шогат
Ожныссо илыш нерген кутырат,
Мемнан коклаште ожно вÿд кужеш канен,
Олыкым мотор вÿдшö дене йÿктен

Мутым почмеке, умбакырак
Кож-влак шарналтат умбак.
Ик пагытыште кугу еҥ-влак толынытат,
Тиде кундемым моторын ышташ шонат.

Кондат кугу кольман, тракторым,
Кудыжо тÿҥалеш кÿнчаш канаваштым
Вÿд тыште ынже шинче манын,
Кайже йоген вашкерак писын.

Теве канавам кодат кÿнчен,
Вÿдшö пеш сырен йоген.
Арамам руэн кышкат
Олыкым курал пыштат

Пагыт эртымеке вÿд лыпланен
Арама угыч кушкын, олык ужарген
Кундем олян тöрланаш тÿҥалын
Тÿрлö янлык, кайыквусо толын

Кож-влак шарнен кодыт шоген
Йырсе вÿд умбаке кая йоген
Пурла серыштыже чодырам вашлиеш
Кудыжо Йырсе кожла манылтеш

Икгай лÿман улмыштым паллен
Кожла дене кая кутырен
Кожлам саламлен кая эртен
Шола тÿрым вес вÿд пура йоген

Тиде Тыловайка вÿд эҥер
Пешак тура шола сер
Шоҥго пушеҥге-влак шогат
Кÿшыч кундемым аралыме гай ончат

Тыловайка Почиҥга ял тÿрым тÿҥалеш
Почиҥга ялым эртен йоген толеш
Кудыжо латиндешан курымышто Верхний Тыловай улмаш маналтеш
Пелнырак шола сераш Нижний Тыловай ялым коден толеш

Теве умбакыже кугу пÿя коеш
Тыште каналташ лиеш.
Мÿндыркö йоген каяш,
У вийым поген шогаш.

Пурла тÿрыш шып гына
Изи вÿд йоген тÿкна
Тудо Шÿргö ял вер гыч толеш йоген,
Кушто тиде ял ончыч верланен

Крешын сÿяс, марий-влак иленыт,
Кодшо курымышто илыше-влак каеныт,
Пушеҥге-влак гына кодыныт,
Кудышкыжо кайык-влак гына кеҥежым толыт

Вÿд ÿлныракше Полянка ял верланен,
Руш калык тушто илен.
Тунамак ял пытен
Калык тÿрлö верыш шаланен

Теве изи вÿдын шола серыште ял коеш
Изи Йырсе манылтеш
Йырте тÿрлö шудо, пушеҥге кушкеш
Чыла тÿс ден пеледеш

Пÿям эртымек, шола серыште ялым ужына
Тиде Кугу Йырсе верланен
Изи, но кугу йырсыштат
Марий калыкше ила

Кугу Йырсе гыч изи вÿд йоген толеш
Тудо ял мучаш гыч тÿҥалеш.
Калык пакчалан вÿдшым йÿкта,
Кочмо емыжым шукта

Теве толын шеуш адак ял
Изи огыл, кугу ял
Пурла серышке изи вÿд пура,
Тудыжат йырсе вÿдлан умландара

Тудо толеш Элнат ял гыч
Тиде ял тыге манылтеш
Тыште ила марий калык
Ялже пеш мотор, ужарге пушеҥган

Шола серыште, вашешна
Ямаслоҥго ял верлана,
Тыште ынде сÿяс кундем, кöлеш палаш
Ожно Ямаслоҥго одо мландыш пура улмаш

Ямаслоҥгышто марий-влак илат
Кодшо курым тÿҥалмаште
Лийын церковно-приходской школат,
Верланен улмаш ялыш пурымаште

Йырсе вÿд умбак кая йоген
Мланде тÿр огыл ден
Возеш тудлан ушнаш
Возжайка лÿман вÿдыш

Возжайка вÿд ден каят йоген
Пырля кайымышт годым кутырат
Возжайка ойла колмыж тудын нерген
Икгай лÿм-влак нергенат

Возжайка умбакыже луктеш мутым
Тÿрлö кайыквусо толеш шошым
Икте-весышт дене кутырат,
Тудланат ойлен пуат

Иктыже тыге ойлен:
«Канышна Пучманыште
Удмурт-Возжай ден Мари-Возжай коклаште
Тыште Возжайка вÿд кая йоген».

Возжайка ойла: «Шола серыштем
Тыгаяк лÿман ял верланен.
Руш калык илен,
Кодшо курымышто ял пытен».

Вес кайыквусо тыге ойлен
Канышна кугу олыкышто, чаҥаште
Умяк вÿдын шола серыште
Туштат Лолошур-Возжи ял шога верланен

Шоҥго кайыквусыжо тыге ойлыш
Одо-влак йöратат тыгай мутым
Возжи ончыкта ужар кундемым
Руш-влак гай Зелёный Дол лÿмым

Умбакыже Тойма вÿдым ушнат.
Тойма ушна Кама вÿдыш,
Камаш перна Виче вÿдат,
Кама йоген кая йÿдвелыш

Кама вÿд кумда лиеш
Пароход, катер коштеш
Калык-влак колым кучат,
Кожлам вÿд дене колтат

Кама йога кумдан, эплын
Айдемылан порым ыштет, полшен.
Пурла серым кумдан почын
Пура Юл вÿд йоген

Пырля каят кугу теҥыз вÿдыш
Кама Юлым онча кöрана
Юл тудын деке йоген гына пурыш
Умбакыже лÿмжö мондалтеш, садылан сырен

Йырсе вÿдна шольышт-влак дене поекыт?,
Шочмо мландыштым ушаненыт,
Шочмо кундемыш толаш шонат,
Мотор, шокшо кечын кутырат

Таче шокшо, кечыште путеш лийына
Чылан пеш чот ырена,
Йÿдым йÿштö лиеш – йÿкшена,
Эрвелеш тÿтыраш савырнена

Эрдене кÿшкö каваш кÿзена,
Каваште пылыш савырнена
Мардеж йолташ дене кутырена
Эрвел могырыш наҥгаяш йодына

Тугак ыштат, мардеж кöнен колта,
Ласкан вийже дене эрвелыш пуалта,
Тендам шочмо мландыште ушаненыт
Шуко пагыт вученыт

Теве шочмо кундем коеш
Чыла вере тÿрлö шудо пеледеш
Чылан шке шочмо верыштым палат
Вÿддымö пасу-влак йывыртен ончат

Пыл йÿр вÿдым савырнен шуэш
Изын мушкаш огыл манын, мландым
Эплын чыла вере кундемым шаваш тÿҥалеш
Шкенжым ок чамане, пуа уло вÿдшым

Йÿр деч вара чыла ужарген пеледеш,
Пасушто таза канде кушкеш,
Вÿдшö мланде йымак кая канаш,
Вес гана угыч савырнен толаш.


Валерий Грахов.
Вожай ял. Шорыкйол 2010 ий